آیا مرده ها نمی شنوند؟؟؟
درک و شعور مردگان نزد علمای اهل سنت و الجماعة ثابت شده است، به وسیله ی آیات الهی و احادیث نبوی و گفتار فقیهان. از جمله آیاتی که به این مهم دلالت دارند آیه ی «وَلاَ تَقُولُواْ لِمَنْ يُقْتَلُ فِي سَبيلِ اللّهِ أَمْوَاتٌ بَلْ أَحْيَاء وَلَكِن لاَّ تَشْعُرُونَ» (بقره/154). یعنی: به کسی که جانش را در راه خدا از دست داده، مرده نگویید بلکه آنان زنده اند اما شما آنرا احساس نمیکنید. از امام حسن رضی الله عنه روایت شده است: قطعاً شهداء در نزد خداوند متعال زنده اند و خداوند برای روحهایشان روزی در نظر گرفته است و ارواح شهداء با این کار خداوند خوشحال و خوشنود میشنود از سوی دیگر خداوند متعال برای ارواح آل فرعون آتش عرضه کرده است و آنها شب و روز در عذاب سختی گرفتاراند. این خود دلیل بر زنده بودن اموات است، امواتی که اگر از جمله ی مطیعین باشند در قبورشان در عالم برزخ، ثواب کارهایشان را خواهند دید و اگر از عصات و گناهکاران باشند طعم عذاب را خواهند چشید.
یکی دیگر از آیات الهی «وَلاَ تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُواْ فِي سَبِيلِ اللّهِ أَمْوَاتًا بَلْ أَحْيَاء عِندَ رَبِّهِمْ يُرْزَقُونَ فَرِحِينَ بِمَا آتَاهُمُ اللّهُ مِن فَضْلِهِ وَيَسْتَبْشِرُونَ بِالَّذِينَ لَمْ يَلْحَقُواْ بِهِم مِّنْ خَلْفِهِمْ أَلاَّ خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلاَ هُمْ يَحْزَنُونَ» (آل عمران/169 ـ 170) یعنی: هرگز كسانى را كه در راه خدا كشته شدهاند مرده مپندار بلكه زندهاند و نزد پروردگارشان روزى داده مىشوند به آنچه خداوند از فضل خود به آنان داده است شادمانند و براى كسانى كه از پى ايشانند و هنوز به آنان نپيوستهاند بشارت میدهند كه نه بيمى بر ايشان است و نه اندوهگين مىشوند.
یکی دیگر از آیات دال بر سماع اموات آیه ی «فَأَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ فَأَصْبَحُواْ فِي دَارِهِمْ جَاثِمِينَ فَتَوَلَّى عَنْهُمْ وَقَالَ يَا قَوْمِ لَقَدْ أَبْلَغْتُكُمْ رِسَالَةَ رَبِّي وَنَصَحْتُ لَكُمْ وَلَكِن لاَّ تُحِبُّونَ النَّاصِحِينَ» (اعراف/79.78) میباشد. یعنی: آنگاه زمين لرزه آنان را فرو گرفت و در خانه هايشان از پا درآمدند پس [صالح] از ايشان روى برتافت و گفت اى قوم من به راستى من پيام پروردگارم را به شما رساندم و خير شما را خواستم ولى شما [خيرخواهان و نصيحتگران] را دوست نمىداريد. در مورد جواز سماع الاموات میتوان به آیه ی «النَّارُ يُعْرَضُونَ عَلَيْهَا غُدُوًّا وَعَشِيًّا» (غافر/46) نیز اشاره کرد. یعنی: صبح و شب بر ایشان (آل فرعون) آتش عرضه میشود. در تفسیر این آیه مفسرین گفته اند: هدف از آتش در این آیه، آتش قبر و عذاب دادن آنان در قبر است. مسلمانان بر این مقوله اتفاق کردند که در آخرت روز و شبی وجود ندارد آنچه هست در این دنیا بوده و این مرده گان در آتش قبر افکنده میشوند. با آیات ذکر شده ثابت میشود که برای مردگان همراه با حیات برزخی و درک و شعور روحانی، احساس جسمی نیز وجود دارد.چرا که محل عذاب دادن به اتفاق همه ی اهل حق، روح و بدن است و هر وقت که ایشان درد و عذاب آنان را درک کرده و عالم به این قضیه باشند، سامع بودن آنان نیز ثابت میشود.
از ادله ی جواز سماع اموات میتوان به حدیثی از نبی اکرم صلی الله علیه و سلم اشاره کرد آنجا که میفرماید: «ما مِن احد یموت الا ندم ان کان محسناً ندم ان لا یکون ازداد و ان کان مسیئاً ندم ان لا یکون نزع» (کنز العمال/ ص 680 ج 15) یعنی: هیچ احدی نیست که از مردنش پشیمان نشود. اگر او مومن باشد پشیمان خواهد شد که چرا بر ثوابش نیفزوده و اگر گناه کار باشد از این که گریه و توبه نکرده پشیمان میشود. و در حدیث دیگری میفرماید: «انَّ العَبدَ وُضِعَ فی قَبرِه و تَوَلّی عنه اصحابه اِنَّهُ لیَسمَعُ قَرع نِعالِهِم اَتاهُ مَلکانِ فَیُقعِدِانَهُ ما کُنتَ تقول فی هذه الرَجُلِ لمحمَّدٍ فأمّا المومن فیقول اشهد انّه عبدالله و رسولُهُ فیُقال له اُنظُر الی مَقعَدِک من النار قد اَبدَلَک الله به مقعداً من الجنة فیَراهُما جمیعاً» (صحیح البخاری ص 184 ج 1) یعنی: هر وقت شخصی داخل قبرش گذاشته شده و اهل خانواده اش به زیارت آیشان بیایند، وی صدای کفشهایشان را میشنود آنگاه نزد آن مرده دو فرشته آمده و او را داخل قبرش مینشاند و از وی میپرسند: تو در مورد این مرد «محمد» چه میدانی؟ وی جواب میدهد من شهادت میدهم او بنده و فرستاده ی خداوند است. پس به او میگویند نگاه کن به جایگاهت در آتش، خداوند آن را برایت با جایگاهی در بهشت عوض کرد سپس وی هر دوی آنها را خواهد دید.
یکی دیگر از احادیث نبوی «ان المیت یعرف من یحمله و من یغسله و یُدلیه فی قبره» (الجامع الصغیر ص 146 ج 1) یعنی: قطعاً مرده می فهمد و میداند چه کسی او را حمل میکند و چه کسی او را میشوید و چه کسی او را داخل قبر میگذارد. و در حدیث دیگری آمده است «اذا وُضعِت الجَنازة واحتملها الرجال علی اعناقهم فان کانت صالحة قالت قَدِّمونی و ان کانت غیر صالحة قالت: یا ویلها این یذهبون بها؟ یسمعُ صوتها کلُّ شئٍ الا الانسان و لو سمعه لَصَعِقَ» (التاج ص 369 ج 1) یعنی: اگر جنازه ای بر روی تخت قرار داده شده و افراد آن را بر دوشهایشان گرفته و حمل کنند، اگر میت مومن باشد میگوید: من را سریعتر به قبرم برسانید و اگر گناه کار باشد میگوید: ای وای بر من! مرا به کجا میبرید؟ و این صدا را هر موجودی به غیر از انسان میشنود و اگر انسان این صدا را بشنود بیهوش خواهد شد.
پیامبر اکرم صلی الله علیه و سلم خطاب به مرده گان کفار در جنگ بدر فرمود: آیا وعده ی خداوند را بر حق یافتید؟ یکی از یاران آن حضرت سؤال کرد: آیا شما مرده ها را صدا میکنید آیا آنان صدای ما را میشنوند؟ پیامبر اکرم صلی الله علیه و سلم در جواب فرمودند: شما از ایشان شنواتر نیستید یعنی آنها خیلی بهتر و شنواتر از شما هستند ولی قادر به جواب دادن نیستند. در حدیثی دیگر از ام مبشر آمده است روزی پیامبر صلی الله علیه و سلم وارد شد در حالی که من در حیاط بنی نجار بودم و در آن قبرهایی بود که صاحبان آن در دوران جاهلیت مرده بودند. پیامبر از آن محل خارج شد و من شنیدم که میگفت: به خدا پناه می برم از عذاب قبر. از پیامبر صلی الله علیه و سلم پرسیدم که آیا در قبر عذاب وجود دارد؟ فرمودند: قطعاً آنها در داخل قبرهایشان عذاب داده می شوند، عذابی که صدای آنرا حیوانات میشنوند. از عبدالله بن ابی بکر روایت است، در زمان حضرت عمر رضی الله عنه خرابه ای را حفاری کردند و در زیر خاک مرده ای بنام عبدالله بن تامر را یافتند در حالی که او دستش را بر روی سرش قرار داده بود و هر وقت دستش را برداشته و کنار می زدند خون به اطراف از سرش میپاشید و اگر دستش را به حالت اول بر میگرداندند خون بند می آمد، در دستش انگشتری آهنین بود که بر رویش نوشته شده بود پروردگار من خدای یکتا است. این خبر به گوش حضرت عمر رضی الله عنه رسید پس حضرت عمر فورا برای حفاران نامه ای نوشت و فرمود: آن را در جایی که بود بگذارید.
یکی دیگر از دلایل، حدیثی است که ابن عباس روایت میکند، برخی از اصحاب پیامبر ندانسته چادری بر روی قبری برپا کردند. و آنها از داخل قبر شنیدند که فردی سوره ی ملک (تبارک) را میخواند. این افراد نزد پیامبر صلی الله علیه و سلم آمده و این ماجرا را تعریف کردند. پیامبر صلی الله علیه و سلم فرمودند: این است مانع و این است نجات دهنده از عذاب قبر. و از ابی هریرة روایت میکند: پیامبر صلی الله علیه و سلم فرمودند: مردهگانتان را با اعمال زشت بی آبرو نکنید قطعاً این اعمال برای دوستانتان در داخل قبر عرضه میشود. و از حضرت عثمان رضی الله عنه روایت میکند: هر وقت پیامبر صلی الله علیه و سلم از دفن میت فارغ میشد میفرمودند: برای برادرتان طلب آمرزش کنید و برای ایشان در ثابت و استوار بودن از درگاه خداوند بخواهید، چرا که الآن وی حال پرسیده شدن است. و از ابی نوفل روایت است که میفرماید: دیدم عبدالله بن زبیر رضی الله عنه در راه کوهستانی مدینه به دار آویخته شده بود. طایفه ی قریش و مردم از کنار آن بی اعتنا رد میشدند تا این که عبدالله بن عمر رضی الله عنه ایستاد و گفت: سلام بر تو ای پدر خُبَیب و این کلام را سه مرتبه تکرار کرد، به خدا سوگند من تو را از این کار نهی کردم، به خدا قسم، تا جایی که من فهمیدم تو همه ی روزها روزه میگرفتی و شب ها هم عبادت میکردی و به نزدیکانت احسان میکردی به خدا قسم هر امتی که شر آن تو باشی، قطعاً حال آن امت بسیار خوب است. اگر خطاب ابن عمر برای ابن زبیر مسموع و محسوس نبوده باشد، باید گفت که این کار بیهوده و عبث بوده و هیچگونه فایده ای ندارد. در حالی که بیهوده گویی و لغو و عبث در شأن هیچ انسان عاقلی شایسته نیست، صحابی والا مقام و ارشد و اکمل رسول الله که جای خود دارد.
فقهاء نیز در این مبحث، اقوالی ایراد نمودند، من جمله میتوان به گفته ی ابن همام اشاره کرد که میفرماید: «در مورد زیارت قبور گفته اند بهتر است زائر در جهت پای متوفی بایستد نه در جهت سر ایشان. چرا که این کار برای دید میت رنج آور میباشد. بر خلاف ایستادن در جهت پای متوفی، چرا که در این حالت، زائر، مقابل دید میت ایستاده زیرا میت همیشه به طرف پای خویش نظاره گر است». ابن القیم نیز می فرماید: «از احادیث و دلایل بسیاری معلوم شد که زائر هر وقت بر سر قبر برود میت میفهمد و سلامش را هم میشنود و جوابش را نیز میدهد و این گفته بر شهید و غیر شهید عام است و در زیارت قبور، وقتی معین نیست و این گفته صحیح است». محمد بن واسع نیز میگوید: «مرده گان روز جمعه و یک روز قبل و بعد از آن، زیارت کنندگانشان را میبینند و میفهمند چه کسی است». علامه عبدالغنی نابلسی نیز در این خصوص میفرماید: «لالکائی از یحیی بن معین روایت کرده است و او نیز گفته: حفاری به من گفت: من را حیرت زده کرد چیزی که از این قبور دیدم. زیرا از قبری شنیدم که میتی در داخل قبر جواب اذان مؤذن را میداد. علامه سید محمد حسین الزبیدی میفرماید: «مرده همانند زنده میشنود و در گفته ی دیگرش هیچ مرده ای نمیمیرد مگر میفهمد اهل خانواده اش در چه حال است». امام سبکی نیز میگوید: «برگشت و عودت روح بر جسد در قبر ثابت است برای عموم مرده گان، اجساد شهداء که به طریق اولی است». امام اعظم نعمان بن ثابت ابوحنیفه رحمة الله علیه نیز در اینباره گفته است: «برگشتن روح بر جسد در قبر حق است».
با دلائلی که بیان کردیم هر کس شنیدن و درک اموات را تصدیق کند قطعاً او در راه راست و مستقیمی قدم گذاشته است و اگر کسی در این مسیر افراط کرده و احساساتی شده و بگوید مرده گان مانند صخره های کر هستند، یا تفریط کرده و بگویند: آنها در کُلّ کارها تدبیر کرده و نقشی دارند، قطعاً آنها با این افراط و تفریط در عذاب شدید خداوندی گرفتار خواهند شد. انشاء الله تعالی.
(( گردآورنده: ابراهیم یلمه برگرفته از سایت حوزه علمیه عرفان اباد ))