مقالات الاصفياء في مقامات الاولياء (7)
مراقبه دایره حقيقت كعبه الله
مراقبه چهاردهم، مراقبه دايره حقيقت كعبه است، به اين نيت كه: «فيض مي آيد از ذات بحت كه مسجود جميع ممكنات و منشأ حقيقت كعبه معظمه است، بر هيئت وحداني من».
در اينجا عظمت و كبريايي حضرت حق سبحانه مشهود مي شود و هيئتي عظيم بر باطن سالك غلبه مي نمايد و چون فنا و بقاء به اين مرتبه فنا و بقاء به اين مرتبه عظيم الشأن حاصل شود، سالك خود را متصف به آن شأن مي يابد و توجه ممكنات را به جانب خود مي داند.
حقيقت كعبه عبارت است از ظهور سر اوقات و عظمت و كبريايي حضرت حق سبحانه و آن را به نور صرف تعبير نموده اند، كه منشأ تجليات ذاتيه همان نور صرف است و تجلي بي توسط او صورت نبندد و همان نور در حقيقت مسجود خلايق است. صورت كعبه همين صورت ظاهري نيست. چه اگر فرضاً همين سنگ و كلوخ هم در ميان نباشد كعبه كعبه است و مسجود اليه خلايق. امريست مبطن كه از حيطه حس و خيال بيرون است. گويا نمونه اي از عالم بيچون دارد و نشانه اي از بي مشبهي و بي نمونه اي.
حضرت سلطان بايزيد بسطامي رحمه الله عليه گويد: در مدتي گرد خانه طواف مي كردم، چون به حق رسيدم خانه را ديدم كه گرد من طواف مي كرد:
نه بيت الله همين خشت و سنگ است
بود نوري كه آن بي كيف و رنگ است
صفا كن باطن از زنگار هستي
به معني رو ازين صورت پرستي
مولانا جلال الدين رومي مي فرمايد:
اي قوم به حج رفته، كجائيد كجائيد
معشوق همين جاست، بيائيد بيائيد
معشوق تو، همسايه و ديوار به ديوار
در باديه سر گشته شما در چه هوائيد
گر صورت بي صورت معشوق ببينيد
هم خواجه و هم خانه و هم كعبه شمائيد
ده بار از آن راه بدان خانه برفتيد
يك بار از اين خانه بر اين بام بيائيد.
مراقبه دايره حقيقت قرآن كريم
مراقبه پانزدهم، مراقبه دايره حقيقت قرآن مجيد است، به اين نيت كه: «فيض مي آيد از ذات بحت كه مبدأ و وسعت بي چون حضرت ذات است، منشأ دايره حقيقت قرآن مجيد بر هيئت وحداني من».
در اين مقام باطن هاي كلام الله ظاهر مي گردد و سالك در مي يابد كه در هر حرفي از حروف كلام الله مجيد چقدر معاني و حقايق نهفته است و در وقت قرائت زبان او حكم شجره موسوي، پيدا مي كند و براي قرائت تمام قالب زبان مي گردد.حضرت سلطان اولياء شيخ سيف الدين رحمه الله عليه فرموده اند كه علامت انكشاف انوار قرآن مجيد غالباً ورود ثقلي است بر باطن عارف، گويا آيه كريمه (اِنَّا سَنُلْقِيْ عَلَيْكَ قَوْلَاً ثَقِيْلَاً) اشاره با اين معرفت دارد.
مراقب شو، به ذات حق سبحان
كه هست او منشأ اسرار قرآن
چو باشي مدتي در اين تفكر
كني فيض كلام الله تصور
ز قرآن بشنوي پس آشكارا
كلام پاك و بي كيف خدا را.
مراقبه دايره حقيقت صلوة
مراقبه شانزدهم، مراقبه حقيقت صلوة است، به اين نيت كه: «فيض مي آيد از ذاتي كه كمال وسعت بي چون حضرت ذات خود است، كه منشأ دايره حقيقت صلوة بر هيئت وحداني من».
از وسعت و علو اين مقام چه مي توان گفت كه حقيقت قرآن يك جزء آن و حقيقت كعبه جزء ديگر آن است.
سالكي كه از اين حقيقت بهره مند شود، در وقت اداي نماز، از اين دار فاني بيرون مي آيد و در دار اخروي داخل مي شود و مضمون حديث شريف «اَنْ تَعْبُدَ اَللهَ كَاَنَّكَ تَرَاهُ» بر وجه كمال رو مي دهد و حديث «اَلصَّلَوةُ مِعْرَاجُ المُؤْمِنِ» اشاره به اين مقام مي كند و حديث «اَقْرَبُ مَا يكونُ العَبْدُ مِنَ الرَّبِّ في الصَّلوةِ» بيان اين حالت را مي نمايد. اگر نماز نبود نقاب از چهره مقصود كه مي گشود و طالب را به مطلوب كه دلالت مي نمود لذت بخش غم گساران نماز است. «اَرِحْنِيْ يَا بلال» رضي الله عنه رمزيست از اين ماجرا و قره عيني في الصلوه اشارتي است بر اين موضوع. از عدم آگاهي حقيقت نماز است كه عده اي تسكين اضطراب خود را در پرده هاي نغمه ها مطالعه نموده اند و مطلوب خود را از سماع و وجد و تواجد جسته اند. اگر شمه اي از حقيقت صلوة بر ايشان منكشف مي شود، هرگز دم از سماع و نغمه نمي زدند و وجد و تواجد نمي كردند، چون نديدند، حقيقت ره افسانه زدند.
رتبه نماز در دنيا در رنگ رتبه رؤيت است در آخرت. حقيقت كعبه و حقيقت قرآن دو جزء آن حقيقت نماز هستند، چون در نماز هم توجه و روي آوردن به كعبه است و هم قرائت قرآن مجيد، اما حقيقت نماز آن نيست كه ما به طريق عادت و با دل غافل، چنانكه نفس ما بر آن خوي گرفته است، بطور بي ادبانه مي خوانيم، چنين نمازي گر چه از روي حكم اداست اما خالي از صدق و صفاست اين چنين نمازي چون گردوي بدون مغز است و با مانند مجسمه اي بيجان و تو خالي مي باشد، چون حضور باطن نداريم دل را هم از تفرقه نمي توانيم باز داريم.
نقل است كه درويشي صاحب وقت، در مسجد نماز مي گذارد، باران شروع به باريدن كرد، دلش به جانب حجره اش متوجه شد كه مبادا سقف خانه آبچك كند، آوازي آمد كه اي درويش به اين نماز كه مي گذاري بر ما منتي نيست چون هر چه در تو لطيف هست به خانه مي فرستي و آنچه در تو كثيف است اينجا مي گذاري؟!! بنا بر اين نمازي كه در آن خيالي بغير حق در قوت متخيله جولان نمايد؛ ظلمت است و قابل قبول درگاه احديت نيست.
عارف كامل چون به نماز بايستد و روي ظاهرش را به طرف قبله كند روي دل و توجه باطن را هم بسوي قبله حقيقي نمايد و به مجرد گفتن الله اكبر از خود غايب و به حضور حق و اصل و حاضر شود و خداي تعالي را ناظر دانسته، با كمال ادب حضور مشغول نماز شود و مصداق حديث شريف، «تَعْبُدَ اَللهَ كَاَنَّكَ تَرَاهُ» پس در هر ركني از اركان نماز آنقدر فيض از عالم قدس به باطنش سرازير گردد كه او را غرق دنياي فنا نمايد و به واسطه چنين نمازي است كه روح به عالم بالا و قدسي عروج كرده و حقيقت صلوة چهره مي گشايد.
تذكر: نماز تكرار نيست بلكه نردبان ترقي است.
نماز آمد، امام جمله طاعات
نماز است جامع جمله كمالات
نه تنها اصل و مغز دين نماز است
كه معراج حقيقت بين نماز است
درون و بيرون همه سازد منور
خلاصي بخشد از فحشا و منكر
چو گفتي در نماز الله اكبر
فراموشت شود عالم سراسر
شوي بيرون از اين دنياي فاني
در آيي در سراي جاوداني
نمايي رو به خلوت خانه خاص
بسوي كعبه معني به اخلاص
تو گويا در حضور حضرت ذات
بپا ايستاده اي داري مناجات
شوي اول به شاه خود ثنا خوان
پناه خواهي به او از شر شيطان
بخواني فاتحه حاجت خواهي
نجات و نصرت از فضل الهي
سخن با حق بگويي در قرائت
درخت موسوي گردد كلامت
پي تعظيم حق باشد ركوعت
شوي خم، پس شود كامل خشوعت
ثنا خوان پيش سلطان مي نهي سر
زهيبت سجده را آري مكر
نهادي سر چو بر خاك مذلت
بريزد بر سرت صد فيض رحمت
چو روي از نفس و از عالم بتابي
كمال قرب حق در سجده يابي
نشين عجز خود آور به تصوير
كه نتوانم عبادت را به تو قير
عبادت گر ز قول و فعل و مال است
همه شأيان ذات ذو الجلال است
سلام و رحمت و بركات سبحان
فرود آيد زان ذات، فراوان
درود آنگه بخوان بر سيد پاك
خليل الله را آور به ادراك
طفيل آن شهان با آل و اصحاب
دعا كن مطلب و مقصود درياب
برون آي پس ز خلوتخانه راز
سلام حق رسان بر حاضرين باز
نماز اين است خائف گر تواني
و گرنه در طلب كن جان فشاني
به سوي مغز روي از پوست بگذر
كه تا با نور حق گردي منور.
مراقبه دايره معبوديت صرف
هفدهمين مراقبه، مراقبه معبوديت صرف است، كه اصل كل و مرتبه تجرد و تنزه حضرت ذات است، به اين نيت كه:
«فيض مي آيد از ذات بحت كه منشأ معبوديت صرف است بر هيئت وحداني من»
در اين موطن وسعت نيز كوتاهي مي كند و سير قدمي به آخر مي رسد و سير نظري نصيب سالك مي گردد.
همه اشياء و موجودات در كائنات از كرات آسماني گرفته تا هسته اتم و الكترون هاي در حال گردش به دور آن، پيوسته در حركت و طوافند و در وراي اين تحرك و تجاذب، نيروي عشقي نهفته است كه همه اين تحرك ها و پيش رويها را هدايت مي كند و اين عشق در حقيقت منشأ تمام هستي است اگر اين حب و عشق در ميان اجزاي كائنات نبود، حركت و جنبشي هم نبود.
مولوي مي گويد:
دور گردونها ز موج عشق دان * گر نبودي عشق بفسردي جهان
در اينجا كمال امتياز در ميان عباديت و معبوديت هويدا مي شود و نفي عبادت ماسوا و اثبات معبود حقيقي كما حقه حاصل مي گردد و حقيقت كلمه طيبه جلوه مي نمايد. و معلوم مي كند كه معني لا اله الا الله نسبت به حال منتهيان لا معبود الا الله است و در حقيقت حق متوسطان لا مقصود الا الله و در حق مبتديان لا موجود الا الله است.
شهود وجدان در ولايت اولياء پرتو ظلال اسماء و صفات است و ترقي نظر وحدت بصر در اين مرتبه مقدسه به نماز مي باشد، كه كار منتهيان و لباب و مغز عبادات است و اين مقام، منتهاي سير حقايق الهي است.
مراقبه دايره حقيقت ابراهيمي
هجدهمين مراقبه، مراقبه حقيقت ابراهيمي است، بر اين نيت كه: «فيض مي آيد، از ذات بحت كه منشأ دايره حقيقت ابراهيمي است بر هيئت وحداني من».
بايد فهميد كه سير در حقايق انبياء موقوف است بر محبت و تحقيق اين سخن كه حق سبحانه، چنانچه ذات خود را دوست مي دارد و هر يكي از اين دوستي داراي دو اعتبار است محبيت و محبوبيت.ظهور كمالات محبوبيت ذاتيه در حضرت حبيب خدا حضرت محمد صلي الله عليه و سلم مي باشد و ظهور كمالات محبيت ذاتيه در حضرت موسي كليم الله است و ظهور محبوبيت صفاتي در حضرت ابراهيم خليل الله مي باشد، اين مقام نهايت كثير البركات است و همه انبياء عليهم السلام در اين مقام تابع حضرت ابراهيم عليه السلام هستند و او را خلت، كنايه از همين مقام است و حبيب الرحمن حضرت محمد صلي الله عليه و سلم به امر (اتبع مله ابراهيم حنيفا) به متابعت خليل الله عليه السلام مأمور است لهذا صلوة و بركات خود را به درود و نماز و بركات حضرت خليل تشبيه كرده است. كه بسيار خواندن اين درود شريف در اين مقام ترقي مي بخشد و انس خاص با حق سبحانه دست مي دهد، و محبوبيت صفاتي جلوه گر مي شود.
در اين مقام سالك را با ذات باري عز اسمه نوعي تعلق پديد مي آيد، كه بغير الله التفاتي نمي كند، حتي كه از غير ذات توجه به اسماء و صفات را يك نوع حجاب مي داند و به مزارات و قبور مشايخ رفتن و از استعانت و امداد غير الله احساس شرم مي كند اگر چه ارواح كاملين و ملائكه باشند.
خليل الله كه محبوب خدا بود
بخلت پيشواي انبياء بود
خدا او را جميل و خوش لقا كرد
بدستش كعبه خود را بنا كرد
به ظاهر هم به باطن نازنين بود
به غايت صاحب صدق و يقين بود
پسر را بهر قربان به خدا داد
به صد عزت خدا او را فدا داد
چو تسليم رضا بودش به هر كار
بر او شد آتش نمرود گلزار
مراقبه دايره حقيقت موسوي
نوزدهمين مراقبه، مراقبه حقيقت موسويه است كه آن را مراقبه محبيت صرفه هم مي گويند. نيتش اين است: «فيض مي آيد، از ذات بحت كه محب خود است، منشأ حقيقت موسوي بر هيئت وحداني من».
حصول كمال اين مقام اصالتاً، مخصوص حضرت موسي كليم الله است. و ديگران در اين مرتبه تابع او هستند گاهي در اين مقام از فرط محبت، بي اختيار از زبان عارف (رب ارني انظر اليك) بيرون مي آيد. در اين مرتبه عاليه كيف عجيب به قوت تمام ظهور مي كند. و شأن استغنا و بي نيازي نيز پيدا مي گردد، از اين جهت است كه گاه گاهي كلمات گستاخانه از حضرت كليم عليه السلام سر زده است مانند (ان هي ملتك) در اين مقام، اين درود ترقي بخش است. «اللهم صل علي سيدنا محمد و اله و اصحابه و علي جميع الانبياء و المرسلين خصوصا علي كليمك موسي».
مراقبه دايره حقيقت محمديه
مراقبه بيستم، مراقبه حقيقت محمديه است كه آن را مراقبه محبوبيت ذاتيه هم مي گويند، كه مسمي به حقيقت محمدي و ظهور اول و حقيقت الحقايق مي باشد كه حقايق انبياء عظام و ملائكه گرام عليهم الصلوة و السلام، مانند سايه هاي او هستند. نيت آن اين است: «فيض مي آيد از ذات بحت كه محب خود و محبوب خود است و منشأ دايره حقيقت محمدي بر هيئت وحداني من».
در اين مرتبه مقدسه فناء و بقاء به طرز خاصي روي مي دهد و اتحاد مخصوص به آن سرور دين و دنيا ميسر مي شود و معني رفع توسط كه اكابر اولياء به آن قايل اند معلوم مي گردد چنان متوهم مي شود كه تابع در رنگ متبوع از اصل فيض مي گردد، گويا هر دو از يك چشمه آب مي خورند، محبت خالص بر آن سرور، بيش از پيش پيدا مي شود.
در اين مقام، در جميع امور و حركات و سكنات و احكام ديني و دنيوي اتباع محبوب رب العالمين حضرت محمد صلي الله عليه و سلم به درجه كمال مرغوب مي گردد، چون تا زماني كه محبت آن حضرت صلي الله عليه و سلم غالب نيايد و صفات سالك به صفات او صلي الله عليه و سلم فاني نگردد و از خود رهايي و به حق آشنا نشود، مقام فنا في الله كه نهايت مقام عاشقان و مقصد سالكان است ميسر نگردد. چه حصول درجه فنا في الله موقوف است به فنا في الرسول و فنا في الرسول وقتي حاصل مي شود، كه همه اوصاف و اخلاق رسول الله صلي الله عليه و سلم در وي موجود باشد. و تمامي اعمال و عبادات و رفتار او عينه بر طريق سنت آن حضرت صلي الله عليه و سلم باشد و در كليه اقوال و افعال اتباع آن محبوب رب العالمين صلي الله عليه و سلم به وجه كمال مرغوب سالك مي گردد و كثرت درود شريف ترقي مي بخشد.
به اول ذات حق گنج نهان بود
نه عالم، نه زمين نه آسمان بود
نخستين حب ذات اقتضا كرد
ز نور احمدي عالم بپا كرد
طفيل او پي خلقان به پرداخت
ز بهر حسن خود آينه ها ساخت
رسول الله كه محبوب ذات است
طفيل او جميع كائنات است
امام انبياء و مرسلين است
حبيب حق، شه دنيا و دين است
به ذات پاك حق شه را وصول است
مقام خاص او اصل الاصول است
تو هم اي پخته در كار طريقت
كه داراي استقامت در شريعت
به بازوي محبت گر پريدي
به نور پيروي اينجا رسيدي
مراقب شو، كنون بر اصل مطلوب
كه يابي فيض خاص از حب محبوب.
مراقبه دايره حقيقت احمديه
مراقبه بيست و يكم مراقبه محبوبيت صرف است كه شائبه از محبيت دروني مي باشد و مسمي است به حقيقت احمدي، به اين نيت كه: «فيض مي آيد از ذات بحت كه محبوب خود است، منشأ و حقيقت احمدي بر هيئت وحداني من».
در اين مقام علو با شعشعان انوار ظهور مي نمايد و كيفيت عجيبي روي مي دهد كه از تقرير و تحرير بيرون است چون شأني و سري كه مستفاد از ذات بحت مي باشد.
چگونه مي توان آن را تعبير كرد در اين مقام انكشاف محبوبيت ذاتي مي شود.
در اينجا درود «اللهم صل علي سيدنا محمد و علي اله و اصحابه افضل صلوتك عدد معلوماتك و بارك و سلم» ترقي مي شود.
مراقبه دايره حب صرف
بيست و دومين مراقبه، مراقبه دايره حب صرف است، كه اصل و مغز حقيقت محمدي مي باشد، به اين نيت كه: «فيض مي آيد از ذات بحت كه منشأ حب صرف است بر هيئت وحداني من».
علو و بي رنگي لازمه ي اين مقام است به سبب قرب آن به ذات مطلق و لا تعيين زيرا كه اول چيزي كه از گنجينه ذات به ظهور آمده، حب است كه مبدأ و منشأ خلق خلايق است.
حديث قدسي: «كنت كنزا مخفيا فاحببت ان اعرف فخلقت الخلق و حديث لولاك لما خلقت الافلاك» دليلي است بر اين مدعي.
مراقبه دايره لا تعيين
مراقبه بيست و سوم، مراقبه لا تعيين است كه نيتش چنين مي باشد: «فيض مي آيد از ذات بحت كه كه وجود دارد به وجود خارجي و منزه است از جميع تعيّنات، منشأ دايره لا تعيين بر هيئت وحداني من».
اين مرتبه ذات مطلق است كه منزه و پاك است از كليه تعينات. و سير نظري بي كيف و منتها در آن واقع مي شود، از آن كه ذات الهي بي كيف و بي منتهاست.
اين مقام نيز مخصوص است به سيد كائنات عليه افضل الصلوات و اكمل التحيات و تابعان اكمل را به طفيل آن حضرت صلي الله عليه و سلم از آن نصيب است.
اين بود مقامات نقشبنديه مجدديه كه حق تعالي از كرم و فضل خود بزرگان و رهروان اين طريق را به آن سرفراز و ممتاز ساخت. «ذلك فضل الله يؤتيه من يشاء والله ذو الفضل العظيم» كه عالمي را از علماء اعلام و صلحاء و ذوي الافهام و خلفاي عالي مقام به اين درجات عاليه بهره مند و كامياب ساخته اند. الله تعالي ما مهجوران را ايماني به اين معاني عطا فرمايد و شربي از اين مشروب روزي دهد. آمين.
داديم تو را از گنج مقصود نشان * گر ما نرسيديم تو شايد برسي.
منابع و مآخذ:
1ـ قرآن مجيد
2ـ تفسير علامه صاوي
3ـ تفسير نور
4ـ غايه المامول
5ـ رياض الصالحين
6ـ دوائر الايمان
7ـ توشه راه نجات
8ـ تعديل شريعت و طريقت
9ـ خلاصه التصوف
10ـ تصوف در اسلام
11ـ سير عرفان در اسلام
12ـ كشف المحجوب
13ـ تذكره الولياء
14ـ جلاء الخاطر
15ـ احسن المرام
16ـ كيمياي سعادت
17ـ احياء علوم الدين
18ـ ترجمه مختصر احياء
19ـ رساله قشريه
20ـ نفحات الانس
21ـ منهاج العابدين
22ـ عرفان نظري و عملي
23ـ روح و شبح
24ـ روح الدين الاسلامي
25ـ موعظه الصالحين
26ـ حلاوت الايمان
27ـ حكايت هاي حكمت آميز
28ـ مثنوي و معنوي مولانا
29ـ ديوان خواجه حافظ شيرازي
30ـ تعريفات جرجاني
31ـ فرهنگ عميد
تمت و لله الحمد
مطالبي که منابع آن ذكر نشده است از (خلاصه التصوف و عرفان نظري و عملي و روح و شبح) گرفته شده. از كساني كه در تهيه و تنظيم اين تحقيق ما را ياري نموده اند كمال تشكر را داريم.
محقق: كمال الدين آخوند تخله
((برگرفته شده از کتاب مقالات الاصفياء في مقامات الاولياء يا سخن نيكان در مقام باكان تحقیق کمال الدین اخوند تخله ))